Trung Quốc muốn trở thành loại cường quốc nào?

Home »

Biển Đông » Trung Quốc muốn trở thành loại cường quốc nào?

Posted on Jan 25, 2016 in Biển Đông, Quốc tế | 0 comments

Ka Đặng chuyển ngữ, CTV Phía Trước
Robert A. Manning, Foreign Policy

Đối với những cường quốc như Hoa Kỳ, Nhật Bản và các nước đồng minh, những mối quan tâm về sự trỗi dậy của Trung Quốc có thể cùng quy về một hướng: đó là thậm chí ngay cả khi nước này đã hòa nhập vào nền kinh tế toàn cầu và các tổ chức hiện tại, Trung Quốc vẫn đang cố gắng khẳng định rõ vai trò là một cường quốc bằng cách thành lập các tổ chức thay thế mới nhằm thách thức trật tự khu vực và thế giới hiện nay. Tuy nhiên, hàng loạt các hoạt động tiến bộ trong những tháng gần đây – một phần không nhỏ trong số này bao gồm ngoại giao mới của Trung Quốc ở vùng Trung Đông – đã gây khó khăn thêm cho việc đánh giá về chiến lược toàn cầu của Bắc Kinh.

Ảnh: Fred Dufour-Pool/Getty Images

Ảnh: Fred Dufour-Pool/Getty Images

Trong những tháng gần đây, thế giới đã chứng kiến sự điều chỉnh đáng quan tâm – ít nhất cũng là bước đi mang tính chiến thuật – trong chính sách ngoại giao của Trung Quốc, xa dần thái độ cương quyết không thể tránh khỏi trong thời kỳ hậu khủng hoảng kinh tế từ năm 2008 và hướng tới gần sự gắn kết toàn cầu một cách thân thiện và nồng ấm hơn của nước này. Một ví dụ là tại hội nghị thượng đỉnh hồi tháng Chín giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama, nơi nhà lãnh đạo Trung Quốc làm ra vẻ cam kết hợp tác về vấn đề khó nhằn gây phản ứng mạnh mẽ trong quan hệ Trung–Mỹ: an ninh mạng. Thậm chí việc này còn đem lại ấn tượng sâu sắc hơn khi Bắc Kinh hiện đang phân phát sự nhượng bộ của mình trong khu vực: Ông Tập đã hai lần gặp gỡ Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe, khôi phục lại cơ chế ba bên Hàn–Trung–Nhật, và bình thường hóa các mối quan hệ với Việt Nam và Philippines. Trong một bước đi sáng tạo nhất – và chưa từng có – của mình, ông Tập đã gặp gỡ Tổng thống Đài Loan Mã Anh Cửu tại Singapore.

Hà Nội và Manila là các bên đưa ra yêu sách đối đầu mãnh liệt nhất đối với quần đảo Trường Sa đang tranh chấp ở Biển Đông. Những quyết sách đường mật trên có vẻ như một sự thừa nhận rằng các hành xử cứng rắn trước đây của Trung Quốc đã bị phản tác dụng và mang đến một lợi thế nằm ngoài dự tính cho Hoa Kỳ vì toàn bộ các nước khu vực, từ Nhật Bản đến Ấn Độ, đã xích lại gần với Hoa Kỳ và với nhau hơn. Có lẽ phần cốt lõi của quyết sách ngoại giao của Tập Cận Bình cũng đã làm nổi bật sự “xoay trục” từ phương Tây sang lục địa Á–Âu nhằm đáp trả lại Hoa Kỳ bằng một châu Á được “tái cân bằng”: Sáng kiến “Một vành đai, một con đường” nhằm nhân rộng sự hào phóng của Bắc Kinh đối với các nước láng giềng.

Vấn đề lớn ở đây là liệu chính sách ngoại giao có vẻ tử tế này của Trung Quốc có đơn thuần là sự thay đổi nhất thời có dụng ý, hay đó là sự thừa nhận rằng Trung Quốc đã quá cường điệu một cách nghiêm trọng trong việc nhúng tay vào việc theo đuổi quyết liệt một nghị trình thể hiện rõ việc lấy Trung Quốc làm trung tâm?

Chẳng hạn, mối quan tâm ban đầu khi Trung Quốc đề xuất Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ tầng châu Á (AIIB) là Bắc Kinh có thể đang tìm cách làm dịch chuyển Hệ thống Bretton Woods, bao gồm các tổ chức như Ngân hàng Thế giới (World Bank), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB). Trung Quốc nói rằng AIIB sẽ là đối tác của Ngân hàng Thế giới và ADB, với những tiêu chuẩn phù hợp, không phải là đối thủ cạnh tranh. Nhưng giờ đây, khi AIIB đi vào hoạt động, mọi thứ đều không thể đoán trước được.

Tuy nhiên, AIIB, ngân hàng BRICS, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, lời kêu gọi của Tập Cận Bình đối một kiến trúc an ninh mới với khẩu hiệu “châu Á là của người châu Á”, đồng nhân dân tệ (loại tiền tệ dự trữ toàn cầu), và thậm chí Diễn đàn châu Á Bác Ngao (một thay thế cho Diễn đàn Kinh tế Thế giới Davos) đưa ra một tầm nhìn cạnh tranh về một trật tự thế giới, nỗ lực của Bắc Kinh nhằm xác định vị trí xứng đáng của mình trên thế giới sau một thế kỷ bị bẽ mặt.

Hoặc điều này phần nhiều là một chiến lược phòng hờ rủi ro? Những tiến bộ nối tiếp nhau gần đây có lẽ dẫn đến một hướng khác: đó là Trung Quốc sẵn sàng chấp nhận một vai trò lớn hơn trong một hệ thống quốc tế được cách tân, tương xứng với nền kinh tế và sức mạnh địa chính trị của mình. Một ví dụ là vai trò của Trung Quốc được gia tăng tại IMF. Quỹ Tiền tệ này gần đây đã quyết định đưa đồng nhân dân tệ vào giỏ tiền tệ được biết đến như là Quyền Rút Vốn Đặc biệt (SDR), biến nó thành thị phần lớn thứ hai (10,9 phần trăm) đứng sau đồng đô la của Mỹ, theo sau bởi bảng Anh, yên Nhật và đồng Euro. Ngoài ra, sau khi Quốc hội Hoa Kỳ cuối cùng đã thông qua gói cải cách IMF năm 2010, những thị phần của Trung Quốc có khả năng biểu quyết trong IMF đã tăng lên đến 7,9 phần trăm.

Trung Quốc đã hợp tác chặt chẽ với Hoa Kỳ về biến đổi khí hậu và đóng một vai trò then chốt trong Hiệp định Biến đổi Khí hậu COP21 gần đây tại Paris, thúc đẩy các nước đang phát triển chấp nhận một thỏa thuận chấp nhận được đối với Hoa Kỳ và các quốc gia trong khối G-7 khác. Todd Stern, đặc phái viên của Mỹ về biến đổi khí hậu phát biểu sau đó rằng, “không có đất nước nào mà chúng tôi hợp tác nhiều hơn so với Trung Quốc”.

Có lẽ thậm chí điều đáng quan tâm hơn nữa là hoạt động ngoại giao mới của Trung Quốc ở khu vực Trung Đông rộng lớn. Trung Quốc đã hợp lý hóa việc hưởng lợi dựa vào hệ thống quốc tế do Hoa Kỳ dẫn đầu với một trong những nguyên tắc về chính sách đối ngoại cốt lõi của mình, giống như ASEAN, về sự không can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác. Nhưng vì những quan chức chính phủ Syria và các nhóm đối lập người Syria đã tụ tập tại Bắc Kinh vào ngày 26 tháng 12, Trung Quốc đã quyết định giúp đỡ bằng cách tìm kiếm một giải pháp cho cuộc nội chiến Syria, nơi có hơn 300.000 người đã thiệt mạng và vài triệu người tị nạn chạy trốn ra nước ngoài.

Sau khi Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc thông qua một nghị quyết vào cuối tháng 12 để khởi động một lộ trình cho tiến trình hòa bình ở Syria, Trung Quốc đã mời người Syria tới để thảo luận về quá trình này. Sáng kiến này phản ánh sự quyết đoán nhiều hơn trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc kể từ ông Tập lên nắm quyền, người rõ ràng đã từ bỏ phương châm chỉ đạo của cựu lãnh đạo Trung Quốc Đặng Tiểu Bình, “giấu sức mạnh của bạn, chờ thời gian của bạn”.

Tương tự, khi Hoa Kỳ đã xuống thang trong việc hiện diện quân sự tại Afghanistan, Trung Quốc đã đóng một vai trò ngoại giao tích cực hơn, tìm cách dàn xếp một giải pháp giữa Taliban và chính phủ Afghanistan. Trong một thập kỷ trước, khi Hoa Kỳ và các đồng minh của mình đã chiến đấu trong cuộc chiến ở Afghanistan, Trung Quốc đã đứng bên lề, lặng lẽ hưởng lợi từ việc đầu tư hàng tỷ vào lĩnh vực mỏ ở Afghanistan.

Vai trò ngày càng tăng của Trung Quốc tại Trung Đông là một sự phản ánh không chỉ là mong muốn hướng đến tầm vóc quốc tế, mà còn vì các lợi ích kinh tế lớn lao và ngày càng tăng trong khu vực. Trung Quốc nhập khẩu khoảng 60 phần trăm lượng dầu sử dụng – hấu hết là từ Trung Đông – và các công ty dầu khí thuộc sở hữu nhà nước của Trung Quốc đang tích cực theo đuổi các dự án đầu tư dầu khí trong khu vực này, đặc biệt là ở Iraq và Iran.

Cho dù những hoạt động mới này của Trung Quốc ở khu vực Trung Đông rộng lớn mang lại các kết quả tích cực thì nó vẫn hết sức có vấn đề. Nó có khả năng là một lộ trình chính trị đầy cam go, một trong số đó chỉ mới bắt đầu ở Syria. Và một giải pháp khó thể xảy ra cho đến khi đa số các cường quốc bên ngoài đang can thiệp vào cuộc xung đột – Iran, Nga và Ả Rập Saudi – tìm thấy một giải pháp đem lại kết quả đồng thuận. Tương tự, cuộc chiến ở Afghanistan cho thấy ít có dấu hiệu kết thúc; và trong thực tế, nó đã trở nên phức tạp hơn, với những lực lượng của Nhà nước Hồi giáo tham gia vào xung đột này. Hơn nữa, bàn đạp của Trung Quốc ở khu vực đầy rẫy sự xung đột này thì còn hạn chế.

Nhưng điểm quan trọng là chính sách ngoại giao của Trung Quốc trong cả hai trường hợp là phù hợp với chính sách của Hoa Kỳ trong khu vực. Vì rằng Trung Đông có khả năng vẫn bị nhấn chìm trong xung đột đa sắc tộc và tôn giáo trong thập kỷ tới, nếu chính sách ngoại giao này của Trung Quốc là một xu thế, nó có thể mang đến một cho Hoa Kỳ một chính sách ngoại giao bị bủa vây.

Tuy nhiên, vấn đề lớn hơn, liệu có hay không bất kỳ kết luận sâu sắc nào được rút ra từ hoạt động mới này của Trung Quốc ở Trung Đông để liên kết ý định toàn cầu của Bắc Kinh. Liệu Trung Quốc có thể hiện sự chấp nhận trật tự hiện nay, nếu Trung Quốc đang nắm giữ quyền lực đáng kể trong đó, hoặc là hoạt động ngoại giao này của Trung Quốc là một bước đệm cho một trật tự thay đổi lấy Trung Quốc làm trung tâm? Cho dù AIIB trở thành một đối tác với Ngân hàng Thế giới và ADB thì việc nó trở thành một đối thủ cạnh tranh vẫn còn chưa rõ. Trung Quốc có sẽ đi theo hướng thỏa hiệp trong tranh chấp tại Biển Đông hay không? Bắc Kinh liệu sẽ đồng ý với một hiệp ước đầu tư song phương mạnh mẽ với Hoa Kỳ và đảo lại chính sách kinh tế quốc gia của mình để cho phép các công ty Mỹ tiếp cận nhiều hơn vào thị trường Trung Quốc? Và không thể không nói đến, liệu Trung Quốc sẽ chấp nhận những chuẩn mực quốc tế trong việc giải quyết chung các vấn đề toàn cầu – về mạng Internet, không khí, không gian, và hàng hải hay không?

Đối với Hoa Kỳ và Nhật Bản, những điều này sẽ trở nên rất quan trọng nhằm xác định những chỉ dấu quan trọng trong các dự định của Trung Quốc. Những vấn đề được đề cập bên trên sẽ là một khởi đầu tốt cho một danh sách các chỉ dấu đó. Rõ ràng những xu thế này đi theo cả hai hướng. Một số hành vi của Trung Quốc dường như đi theo hướng “các bên liên quan có trách nhiệm” trong hệ thống toàn cầu mà Hoa Kỳ hằng khuyến khích. Vài hoạt động của Trung Quốc cho thấy rõ họ hướng tới một trật tự được thay đổi. Nhưng trong thời điểm này, rất khó để kết luận bất cứ điều gì nhưng những tiến bộ được thảo luận ở trên mang lại một bức tranh pha trộn vốn sẽ được làm rõ trong hai thập kỷ tới.

© 2007-2016 Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC – www.phiatruoc.info

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s